Samorządowe Forum Kapitału i Finansów to największa i jedna z najbardziej rozpoznawalnych konferencji samorządowych w Polsce, która skupia liderów JST, administrację publiczną, instytucje finansowe oraz firmy wspierające rozwój lokalny. To wydarzenie, w którym program jest budowany wprost pod realne potrzeby samorządów – od systemu finansowania JST i reguł fiskalnych, przez oświatę i podatki lokalne, po transformację energetyczną, bezpieczeństwo, cyfryzację i gospodarkę komunalną.
Pierwszy rok z nowym systemem finansowania JST – stabilizacja, która realnie poprawia zdolność kredytową
W swojej wypowiedzi – w ramach dyskusji o finansach samorządów – podkreślałem przede wszystkim, że zdolność kredytowa JST w świetle nowej ustawy wyraźnie się poprawiła. W debacie publicznej samorządy często sygnalizują ryzyka i napięcia, ale w rozmowach roboczych wielu Skarbników przyznaje, że w praktyce jest stabilniej. A stabilizacja dochodów to jedna z kluczowych wartości zarówno z perspektywy zarządzania budżetem, jak i z perspektywy instytucji finansujących samorządy.
Jednocześnie zwróciłem uwagę na drugi, bardzo istotny element nowego modelu: mechanizm wyrównawczy, szczególnie ważny dla mniej zamożnych gmin – zwłaszcza gmin wiejskich. To silne narzędzie, które podnosi bezpieczeństwo dochodowe i w wielu przypadkach „domyka” poziom finansowania do wysokiego odsetka średniej krajowej. Ten mechanizm ma jednak także konsekwencje, o których nie zawsze mówi się wprost: w niektórych gminach może on działać demotywująco dla wzmacniania bazy dochodowej, bo dodatkowe wpływy (np. z podatku od nieruchomości) bywają „kompensowane” przez spadek potrzeb wyrównawczych – często w praktyce niemal w relacji 1:1 (z przesunięciem w czasie).
Paradoks 2025: banki mają pieniądze, JST mają zdolność – a inwestycje zwalniają
W trakcie Forum dużo dyskutowaliśmy też o rynku finansowym. Widoczna jest nadpłynność sektora bankowego i duża gotowość do finansowania JST. Jednocześnie – co potwierdzają rozmowy z wójtami i burmistrzami – w 2025 roku w wielu miejscach potrzeby pożyczkowe są relatywnie niskie, bo część procesów inwestycyjnych wyhamowała.
To w dużym stopniu efekt zmiany filozofii finansowania rozwoju: samorządy przez lata funkcjonowały w modelu silnie dotacyjnym, a w sytuacji, gdy rosną dochody własne i to JST ma samodzielnie decydować, na co je wydać, pojawia się ostrożność: selekcja priorytetów, pytania o trwałość wzrostu dochodów i oczekiwanie na kolejne programy dotacyjne. To naturalne, ale w praktyce powoduje okres „flauty” inwestycyjnej, mimo dostępnego finansowania.
Oświata: największa pozycja budżetu i główne źródło presji na nadwyżkę operacyjną
Jeżeli jest obszar, w którym pieniądze „wydają się same”, to w wielu JST jest nim oświata. W dyskusjach na Forum podkreślałem, że rosnące dochody własne ułatwiają dopłacanie do oświaty, ale mogą też – paradoksalnie – osłabiać presję na wprowadzenie mechanizmów racjonalizacyjnych. A to właśnie wydatki oświatowe w wielu gminach decydują o tym, czy JST buduje nadwyżkę operacyjną, czy ją traci – i w konsekwencji, jaką ma przestrzeń do inwestycji oraz finansowania dłużnego.
Dlatego tak mocno akcentowałem dwa wątki:
- depopulacja (mniej uczniów w systemie) i jej wpływ na koszty,
- mechanizmy zarządcze w oświacie, które realnie przesądzają o tym, ile samorząd dopłaca.
Z mojego doświadczenia wynika, że największe pieniądze w oświacie zapisane są jako godziny, etaty i rozwiązania w arkuszach organizacyjnych. Jeśli samorząd nie ma sprawnych reguł nadzoru nad arkuszami, dochodzi w sytuacji, w której koszty rosną bez konkretnych decyzji, a w konsekwencji inwestycje przegrywają z bieżącymi wydatkami.
W rozmowach na Forum wracał również temat racjonalizacji sieci szkół – procesu trudnego społecznie i politycznie, ale w wielu miejscach już nieuniknionego. Równolegle istnieje druga ścieżka: porządkowanie kosztów w ramach istniejącej struktury (standardy organizacyjne, reguły tworzenia oddziałów, kontrola zatrudnienia i powiązanie decyzji organizacyjnych z realnym limitem budżetu).
Dziękuję organizatorom za zaproszenie i możliwość rozmowy w tak licznym, kompetentnym gronie. Tego typu wydarzenia są potrzebne, ponieważ pozwalają konfrontować systemowe rozwiązania z praktyką budżetową JST – i wyciągać wnioski, które da się wdrożyć szybko, bez czekania na „idealne warunki”.
Czytaj więcej
