Aktywność ekspercka

Podczas wprowadzenia do debaty inauguracyjnej Forum Bankowo-Samorządowe przedstawiłem aktualny obraz sytuacji finansowej JST na przełomie 2025 i 2026 roku, oparty o  najświeższe dane prognostyczne z listopada 2025 r., przygotowywane na potrzeby budżetów oraz Wieloletnich Prognoz Finansowych. To właśnie te dokumenty najlepiej pokazują, jak samorządy planują swoją stabilność finansową w perspektywie kilkuletniej.

W pierwszej części skoncentrowaliśmy się na dochodach i wydatkach bieżących, w tym na kluczowej z punktu widzenia banków i skarbników nadwyżce operacyjnej, która bezpośrednio przekłada się na zdolność kredytową JST. W drugiej części omówiłem wydatki majątkowe oraz zadłużenie – czyli obszary fundamentalne dla finansowania inwestycji rozwojowych.

W ostatnich latach dochody bieżące samorządów wzrosły o ponad 30%, a więc wyraźnie powyżej poziomu inflacji. Szczególnie istotny jest wzrost dochodów własnych, które osiągnęły poziom około 301 mld zł. To bezpośredni efekt nowej ustawy o dochodach JST. Zmieniła się również struktura dochodów – udział PIT wzrósł z poziomu ok. 18–23% do blisko 45% dochodów bieżących, przy jednoczesnym spadku udziału subwencji o około 10 punktów procentowych. Z perspektywy rynku finansowego oceniam tę zmianę jako korzystną – wzmacnia ona własne, bardziej przewidywalne źródła finansowania samorządów.

Największym beneficjentem reformy dochodowej były miasta na prawach powiatu, które w poprzednich latach najsilniej odczuły skutki zmian podatkowych. Skorzystały również gminy wiejskie i miejsko-wiejskie – m.in. dzięki mechanizmom tzw. podłóg i sufitów, które zabezpieczyły najmniejsze jednostki przed nadmiernymi wahaniami dochodów.

Wydatki bieżące rosną nieco szybciej niż dochody, jednak z moich analiz wynika, że w praktyce często nie są one wykonywane w pełni. W efekcie rzeczywista nadwyżka operacyjna bywa znacząco wyższa niż planowana. W 2024 roku nadwyżka bieżąca wyniosła 33 mld zł, przy czym istotną jej część wypracowały województwa. Doświadczenia z lat poprzednich pokazują, że również w 2025 roku wynik wykonania może być istotnie lepszy od prognoz. Świadczy to o ostrożnym, konserwatywnym podejściu JST do planowania finansowego.

Drugą część wystąpienia poświęciłem wydatkom majątkowym. Po 2023 roku obserwujemy bardzo dynamiczny wzrost inwestycji – plany na 2025 rok zakładają rekordowy poziom około 119 mld zł. Jednocześnie praktyka pokazuje, że część wydatków jest przesuwana na kolejne lata, dlatego realne wykonanie może oscylować wokół 100 mld zł. Nawet przy takim scenariuszu mówimy jednak o historycznie wysokim poziomie inwestycji.

Źródła finansowania inwestycji to przede wszystkim środki własne, dotacje oraz dług. W ostatnich latach samorządy zaciągały relatywnie umiarkowany poziom nowego zadłużenia, a jego udział w finansowaniu inwestycji nie rośnie istotnie. Co więcej, pomiędzy końcem 2024 roku a trzecim kwartałem 2025 roku łączny poziom długu JST nieznacznie spadł. Zadłużenie stabilizuje się obecnie na poziomie około 110–113 mld zł. W relacji do rosnących dochodów bieżących oznacza to poprawę bezpieczeństwa finansowego sektora.

Choć nominalnie dług jest wyższy niż w 2019 roku, jego dynamika pozostaje niższa niż inflacja, a dochody bieżące wzrosły w tym czasie o około 60%. Oznacza to, że relatywnie – w stosunku do swojej zdolności dochodowej – samorządy są dziś mniej zadłużone niż kilka lat temu.

Na zakończenie odniosłem się do struktury finansowania dłużnego. Około 75% finansowania pochodzi z krajowego rynku, a pozostała część z zagranicznych banków rozwoju. Obserwujemy jednocześnie spadające marże bankowe oraz malejące koszty obsługi długu, co jest efektem wysokiej płynności sektora bankowego oraz spadku stóp procentowych.

Moja konkluzja jest jednoznaczna: ogólny obraz finansów samorządowych na przełomie 2025 i 2026 roku oceniam jako wyraźnie pozytywny. Stabilniejsze i silniejsze dochody, rekordowe – ale kontrolowane – inwestycje oraz bezpieczny poziom zadłużenia tworzą solidne fundamenty dla dalszego, odpowiedzialnego rozwoju JST w kolejnych latach.

Dziękuję za wszystkie rozmowy podczas Forum Bankowo-Samorządowego. Kolejne spotkania przed nami – najbliższe już w marcu. Do zobaczenia!

Wiodącym w samorządach tematem było finansowanie kosztów oświaty. Pokrywanie kosztów funkcjonowania szkół z budżetów własnych gmin powoduje ogromny problem dla większości, szczególnie dla małych jednostek samorządu terytorialnego. Trudną sytuację samorządów pogłębia rosnąca depopulacja. 

Zapraszam do zapoznania się ze skrótami debat i paneli eksperckich zrealizowanych między innymi w temacie luki oświatowej w 2025 roku.